Hệ thống di sản phong phú, giá trị cao
Hòa Xá hiện có 95 di tích, trong đó 37 di tích đã được xếp hạng, gồm 16 di tích cấp Quốc gia, 21 di tích cấp Thành phố và 58 di tích nằm trong danh mục kiểm kê. Bên cạnh đó, xã có 12 lễ hội truyền thống, 01 Bảo tàng xã và 01 tượng đài liệt sĩ Hồng Quang.
Nhiều di tích có giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật, gắn với tín ngưỡng – tôn giáo của cư dân bản địa như: Đền Hữu Vĩnh, Đình Hòa Xá, Đình – Đền Đặng Giang, Đền Bách Linh, Quán Đinh Xuyên, Chùa Dư Xá, Chùa Phù Lưu, Đình Nội Xá, Bảo tàng “Quê hương phong trào chiếc gậy Trường Sơn”, lễ hội hai làng Văn Giang – Nam Dương…. Đây là các thiết chế văn hóa – tâm linh quan trọng, là điểm tựa tinh thần, góp phần củng cố khối đoàn kết cộng đồng và giữ gìn truyền thống quê hương.
Bảo tàng chiếc gậy trường sơn và hiện vật của quê hương
Đặc biệt, Bảo tàng “Quê hương phong trào chiếc gậy Trường Sơn” là minh chứng sinh động về truyền thống cách mạng hào hùng của Đảng bộ và nhân dân xã; nơi lưu giữ nhiều kỷ vật quý giá, góp phần giáo dục lịch sử cho các thế hệ.
Nhận thức rõ giá trị của di sản, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Hòa Xá đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ trong công tác bảo tồn.
Công tác lập hồ sơ, xếp hạng di tích
Ngày 17/11/2025, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã trao Quyết định của UBND Thành phố công nhận thêm 03 di tích mới của xã gồm: Đình Nội Lưu, Đình Thanh Bồ và Đền thôn Thọ Vực. Đây là kết quả của sự nỗ lực trong việc kiểm kê, lập hồ sơ và bảo vệ di sản.
Đẩy mạnh tu bổ, tôn tạo di tích
Nhiều dự án tu bổ, tôn tạo quy mô lớn đang được triển khai: Đình Thị thôn Đặng Giang: Kinh phí hơn 26 tỷ đồng; Miếu thôn Nội Xá: Kinh phí 14,8 tỷ đồng; Đền Bài Lâm Hạ: Tổng kinh phí 255 tỷ đồng, chuẩn bị hoàn thành.
Đền Hữu Vĩnh - di tích lịch sử quê hương đã được gắn mã QR
Ngoài ra, hàng loạt di tích khác như Đền Đức Thánh Cả thôn Hữu Vĩnh, chùa Hữu Vĩnh, đền thôn Kim Châm, chùa thôn Ngoại Hoàng, quán Ngược – quán Xuôi thôn Đinh Xuyên, đền Đức Thánh Trung – Thánh Hạ thôn Thái Bình, đình Nội Xá, đền Dư Xá Thượng, đình – đền Phù Lưu Thượng, đình Nam Dương, đình Nội Lưu… đã được lập dự án tu bổ, tôn tạo nhằm bảo tồn nguyên trạng và đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân.
Các di tích đình Quán Xá, đình Bài Lâm Thượng và đình Thu thôn Hữu Vĩnh đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị Thành phố xếp hạng.
Bảo tồn di sản Phi vật thể
Xã triển khai tổng kiểm kê, xây dựng hồ sơ bảo tồn và phục dựng các lễ hội truyền thống, đảm bảo giữ gìn những nét văn hóa đặc sắc của địa phương.
Ứng dụng công nghệ trong bảo tồn di sản
Hòa Xá đang từng bước hiện đại hóa công tác quản lý di sản: Gắn biển công trình số hóa Di tích Quốc gia Đền Đức Thánh Cả, mở ra hướng tiếp cận mới cho du khách và nhà nghiên cứu. Số hóa, sao lưu toàn bộ tài liệu – hiện vật của Bảo tàng xã, phục vụ lưu trữ, trưng bày và khai thác.
Phát huy giá trị di sản gắn với đời sống cộng đồng
Xã chú trọng tổ chức các lễ hội tại di tích, tạo không gian kết nối cộng đồng, lan tỏa giá trị truyền thống đến thế hệ trẻ. Đây cũng là hướng khai thác bền vững giữa bảo tồn và phát triển, từng bước hình thành nền tảng để phát triển du lịch văn hóa – tâm linh.
Nhân Kỷ niệm 20 năm Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11/2005 – 23/11/2025), Hòa Xá đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về trách nhiệm bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Xã cũng kêu gọi sự chung tay của người dân và doanh nghiệp trong công tác trùng tu, quản lý, ngăn chặn hành vi xâm hại, lấn chiếm hoặc làm biến dạng di tích.
Hướng đến phát triển bền vững
Công tác bảo tồn di sản tại Hòa Xá không chỉ là nhiệm vụ giữ gìn tài sản quý báu của cha ông, mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế – xã hội, nâng cao đời sống nhân dân. Việc gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch, dịch vụ sẽ tạo nguồn lực lâu dài, bền vững cho địa phương trong giai đoạn mới./.